Filmimpressie: Mr Nobody against Putin – filmende held fileert Russische staatspropaganda

In Mr Nobody against Putin, een veelgeprezen Oscargenomineerde documentaire, legt de jonge leraar Pavel – Pasha – Talankin vast hoe big brother Putin via indoctrinatie stap voor stap bezit neemt van de minisamenleving van zijn school. Na de Russische inval in Oekraïne in februari 2022 gaat de propagandamachine van Putin en consorten in een hogere versnelling, tot diep in het klaslokaal. Talankin werkt op een school in Karabasj, een troosteloos stadje in de Oeral, ver verwijderd van Moskou, waar hij als evenementencoördinator en videograaf getuige én chroniqueur wordt van deze stille verschuiving. De documentaire is nu te zien in LUX Nijmegen. 

Opgelegde formuleringen, gescripte antwoorden

Scholen krijgen vanuit Moskou tot in detail voorgeschreven hoe zij de kinderen onder hun hoede moeten doordrenken van patriottisme. Leerkrachten lezen de verplichte teksten voor: onwennig, soms struikelend over de opgelegde formuleringen. Leerlingen geven gescripte antwoorden, het spiekbriefje half zichtbaar onder de tafel. Ze krijgen te horen hoe Europeanen lijden onder de sancties die ze zélf tegen Rusland zouden hebben ingesteld  – honger en kou, eigen schuld. Ze leren giftige patriottische liederen, waarin vaderland en leger, de ‘helden’, worden bewierookt. Ze moeten brieven schrijven aan soldaten aan het front, met vlaggen en ceremonieel vertoon stampend als een peloton soldaten door de schoolgangen marcheren, leren over Kalasjnikovs, granaten en ander wapentuig. Zo sijpelt het gif van de indoctrinatie langzaam het onderwijs binnen.

Pasha legt het allemaal vast. Als bewijs dat de school de autoriteiten gehoorzaamt moet hij de beelden uploaden naar het Ministerie van Onderwijs.

Stille tekens van protest

Zijn leerlingen dragen Pasha op handen. Zijn werkplek is een vrijplaats waar jongeren samenkomen om te chillen, hun verhaal kwijt te kunnen en steun te vinden bij elkaar. Aan de muur hangen stille tekens van protest tegen de invasie. Maar langzaam verandert de sfeer op school. Pasha, overtuigd democraat, kan zijn weerzin tegen de autoritaire overheid en de oorlog niet goed verbergen. Hij komt steeds meer onder druk te staan. Zijn collega’s reageren vooral met angst en doen wat van hen wordt verlangd. Leerlingen blijven weg uit zijn kamer. Oud-leerlingen sneuvelen in Oekraïne. De volgende generatie staat alweer klaar om ze te vervangen, want het betaalt goed. Ouderen als Pasha’s moeder reageren gelaten, gewend aan een leven in een land in oorlog. Pasha wordt met de dag ongelukkiger. 

Uniek filmmateriaal

Dan dringt tot hem door dat hij als officiële school-videograaf uniek filmmateriaal in handen heeft over de periode van de zogenoemde ‘speciale militaire operatie’. Hij vindt dat hij er iets mee moet doen: nauwgezet blootleggen wat zich werkelijk afspeelt op Russische scholen. Via sociale media komt hij in contact met de Deens-Amerikaanse documentairemaker David Borenstein. Samen maken ze een documentaire op basis van Pasha’s opnames. De documentaire ontvouwt zich vanuit het perspectief van de zachtmoedige, bescheiden Pasha. Met droge humor fileert hij de propaganda en maakt hij zichtbaar hoe het Russische onderwijs langzaam in het keurslijf van de staat wordt gedwongen. 

En ditmaal geen rommelige, wiebelige beelden met smartphones. Een en ander is door Pasha als vakkundig videograaf vastgelegd. Evenwichtig, goed geschoten, prachtig om te zien. Wat het extra bijzonder maakt is dat Pasha alles bewaard heeft, ook bloopers waarin iets misgaat en die normaalgesproken weggegooid zouden worden. Zo krijgt een docent die op het punt staat een verplichte tekst op te lezen de suggestie twee keer met haar ogen te knipperen als ze het niet eens is met de tekst – als stil protest. 

Pasha is een held

Het kon natuurlijk niet anders of Pasha moest zijn land ontvluchten voordat hij de film uit kon brengen. Niemand uit zijn omgeving is ervan op de hoogte dat hij weggaat. Met weemoed neemt hij afscheid van alles wat hem lief is, van zijn moeder en zijn vrienden, van zijn leerlingen en collega’s, zelfs van Karabasj met zijn zwaar verontreinigde lucht en zijn grauwe sovjetflats. Het valt hem zwaar. Met een vliegticket Istanbul – een retourtje, om geen argwaan te wekken – laat hij het land dat hem ondanks alles zo dierbaar is, voorgoed achter zich. Wat een held! Wat een verpletterende film! Deze documentaire toont de schokkende militarisering van een ooit onbevangen, levenslustige generatie. Onontkoombaar dringt het besef door: wij hadden die leerlingen kunnen zijn, als we op de verkeerde plek waren geboren.

Ben jij benieuwd naar de speeltijden van de documentaire Mr. Nobody Against Putin in LUX? Check dan hun filmagenda.