Filmimpressie: Joe Speedboot – brengt Fransjes sprakeloze wereld tot leven

Joe Speedboot van regisseur Sam de Jong is gebaseerd op de gelijknamige literaire klassieker van Tommy Wieringa. Het is een tragikomisch coming-of-age verhaal over de tiener Fransje die door een noodlottig – zelfgezocht? – ongeval in een rolstoel belandt. De film is nu te zien in LUX Nijmegen.

Mooi extraatje bij de premièrevoorstelling in LUX: regisseur Sam de Jong, scenarist Jan Eilander en acteur Kiki van Bohemen waren na afloop aanwezig en gaven een inkijkje in het maakproces van hun film. 

Foto: Peter van Esch

Fataal ongeluk

Eerst over het verhaal. In het slaperige dorpje Lomark, verscholen aan een rivier in het oosten van het land, lijkt de tijd stil te hebben gestaan. Fransje Hermans (prachtrol van Daan Buringa) groeit er op tussen het schroot en staal van de sloperij van zijn ouders.

Maar dan slaat het noodlot toe. Na een bijna fataal ongeluk met een maaimachine gevolgd door een langdurige coma, verandert zijn leven voorgoed. Hij raakt verlamd en verliest zijn spraakvermogen. Wat overblijft, is een beklemmende stilte en een toekomst die plotseling veel kleiner lijkt dan ooit gedacht.

Briketten persen

Fransjes ouders doen er alles aan om hem te stimuleren, hem het gevoel te geven dat hij ertoe doet. Zijn vader bedenkt zelfs een manier waarop hij iets kan verdienen: het persen van briketten uit oud papier, een bezigheid die hem houvast en structuur moet geven.

Maar wanneer Fransje ontdekt dat ze die briketten aan de straatstenen niet kwijt konden en dit al die tijd voor hem verborgen hielden, verdwijnt dat sprankje hoop. Wat bedoeld was als steun, voelt als een leugen. Gedesillusioneerd blijft hij achter.

Sprakeloze wereld wordt hoorbaar

De wereld verfilmen van de sprakeloze Fransje uit Tommy Wieringa’s veelgeprezen Joe Speedboot is geen eenvoudige opgave. Een eerdere poging in 2008 kreeg Wieringa’s goedkeuring niet en werd daarom in het voortraject afgeblazen. Het voorstel van regisseur Sam de Jong bleek wél raak.

Om de innerlijke monologen van de niet-sprekende Fransje tot leven te brengen is gekozen voor een elegante oplossing: Fransje houdt een dagboek bij waarin hij gevoelens en gedachten noteert en vriendin PJ leest zijn woorden hardop voor. Zo horen we wat hij zelf niet kan zeggen – zo krijgt zijn sprakeloze wereld een stem. Dit geeft de film een extra dimensie. 

Lucht tussen tragische momenten

Film en boek zijn verschillende, maar gelijkwaardige producten. In geval van Sam de Jongs Joe Speedboot is de overeenkomst tussen film en boek groot. Wie Joe Speedboot gelezen heeft, herkent meteen de vertrouwde gebeurtenissen en het speelse, scherpe taalgebruik. Scenarist Jan Eilander heeft ervoor gekozen het mooie taalgebruik van schrijver Wieringa te handhaven. Komische scènes en grappige dialogen zorgen voor lucht tussen de tragische momenten en maken dat je je nog beter kunt inleven in de wereld van Fransje. Natuurlijk zijn er enkele ingrepen: niet alle gebeurtenissen uit het boek kregen een plek, de vriendengroep is kleiner, sommige bijfiguren verdwenen. Maar in grote lijnen blijft Tommy Wieringa’s literaire meesterwerk overeind – en een genot voor lezers én filmliefhebbers. 

Film excelleert in woordeloze beelden

Cinematografisch is de film een lust voor het oog. De zorgvuldig gekozen locaties maken indruk: de sloperij van zijn ouders, de traag stromende rivier – is dat niet de Waal? – en de eeuwige pont naar de overkant. De wereld van de armworstelwedstrijden, bevolkt door de manosfeer van opgeklopte macho’s, is haast tastbaar spannend.

Vooral in de verbeelding van de woordeloze Fransje excelleert de film. Dicht op de huid gefilmd spreken gezichtsuitdrukking en lichaamshouding boekdelen. Sterker nog: in die beelden wordt voelbaar waar woorden het laten afweten. Zoals scenarist Jan Eilander het verwoordt: “Soms is bijna niks zeggen het mooiste”.  

Muziek overheersend

Het geluid van de dialogen is aan de zachte kant, de muziek soms overheersend luid. Juist bij een Nederlandse film wreekt zich dan het ontbreken van ondertiteling. Het volume verhogen biedt geen oplossing: daarmee wordt de muziek alleen maar nadrukkelijker.

Fictie dicht bij werkelijkheid

De hoofdrolspelers zijn briljant gecast, maar Fransje steelt de show. QiQi van Bohemen over de keuze voor Daan: “Eigenlijk was meteen duidelijk dat Fransje hem op het lijf geschreven was”. Daan Buringa, student aan de toneelacademie, speelt zo authentiek en overtuigend dat hij volledig samensmelt met zijn rol. Het verhaal krijgt een extra dimensie: Daan zit, net als zijn personage, in een rolstoel. 

In het nagesprek vertelt Sam de Jong dat in de opnameperiode het noodlot toesloeg: bij het armpje drukken met een lid van de crew brak Daan Buringa zijn arm – precies zoals Fransje in de film. Zo dichtbij kwamen fictie en werkelijkheid. Het herstel ging een half jaar duren. Hij moest besluiten of er een andere acteur moest worden gezocht. Maar tot Daans opluchting besloot de regisseur de opnamen een half jaar uit te stellen.

De mise-en-scène is uitstekend, het spel van de acteurs overtuigend, de chemie tussen de acteurs opmerkelijk goed. Een toppertje dus, deze film van Sam de Jong. Zeker gaan kijken!

Ben jij benieuwd naar de speeltijden van de film Joe Speedboot in LUX? Check dan hun filmagenda.