De cruciale functies van slaap: inzichten uit nieuw onderzoek

_{⌂ » Werk & ondernemen » Nijmegen innoveert}

In het slaaplab van Martin Dresler werken wetenschappers elke dag aan het ontrafelen van de wetenschappelijke puzzel van slaap. We brengen ongeveer een derde van ons leven slapend door – een op het eerste gezicht vreemde evolutionaire keuze, aangezien acht uur ‘uitgeschakeld’ zijn een organisme uiterst kwetsbaar maakt. Voor Martin Dresler, hoogleraar Cognitieve Neurowetenschap van Slaap aan het Donders Institute, vormt juist dat gegeven het vertrekpunt: slaap moet zó essentieel zijn dat het de duidelijke risico’s overschaduwt. Met een selectie uit recent onderzoek schetst Dresler een beeld van de huidige stand van de slaapwetenschap.

Terugblik: wat slaap doet voor lichaam en brein

In de afgelopen decennia hebben diverse onderzoeken duidelijk gemaakt dat slaap veel meer is dan nachtelijke rust. De onderzoeksgroep van Dresler vatte de vele vitale voordelen van slaap onlangs samen. Een van die voordelen komt uit onderzoek naar immunologie: wanneer mensen na een vaccinatie wakker worden gehouden, produceren zij slechts de helft van het aantal antistoffen vergeleken met mensen die normaal slapen. “Een aanzienlijk deel van de immuunrespons wordt tijdens de slaap opgebouwd,” legt Dresler uit.

Een tweede onderzoeksgebied gaat over de ziekte van Alzheimer. Als we wakker zijn, hoopt het brein stoffen op die schadelijk kunnen zijn, zoals amyloïd-beta en tau. Amyloïd-beta kan plakkerige klontjes vormen en tau kan in de hersencellen in de war raken. Te veel van deze stoffen kan het brein beschadigen. Tijdens diepe slaap reinigt het brein zichzelf via het zogenaamde glymfatische systeem. Het team van Dresler liet bij mensen zien wat eerder al bij dieren werd vermoed: na periodes van diepe slaap stijgt de hoeveelheid amyloïd-beta in het bloed. Dit laat zien dat het brein ’s nachts opruimt.

Een derde voorbeeld komt uit de hormonale balans van het lichaam. In een bijzondere studie probeerde een groep studenten zicht te houden aan een slaapschema met dutjes van 20 minuten om de vier uur, in totaal slechts twee uur slaap per dag. De meesten gaven het experiment binnen enkele dagen op, maar één deelnemer hield het vijf weken vol. Hoewel zijn slaapstadia verrassend goed behouden bleven, stortte de afgifte van groeihormoon met meer dan 95% in. Dit hormoon, belangrijk voor het herstel van weefsel en botgezondheid, kan simpelweg niet worden aangemaakt zonder aaneengesloten slaap.

Slaap heeft niet alleen een belangrijke functie voor het lichaam, maar ook voor het brein. Problemen zoals nachtmerries of PTSS kunnen soms (deels) worden voorkomen met lucide droomtherapie, een methode die al officieel erkend is door de American Academy of Sleep Medicine. Het team van Dresler onderzoekt hoe je deze slaaptoestand kunt opwekken, zowel in het slaaplab als thuis, met behulp van draagbare EEG-apparaten en speciale stimulatie van de REM-slaap.

Van ruis naar behandeling

Al bijna honderd jaar wordt EEG gebruikt om slaap te bestuderen. Onderzoekers keken vooral naar de ritmische patronen in de hersengolven. Het team van Dresler kijkt ook naar het ‘aperiodische’ signaal – het deel dat vroeger als ruis werd gezien. Dreslers groep was een van de eerste die deze methode bij slaap gebruikte. Daarmee lieten onderzoekers zien dat het meer vloeiende en realistische slaapcycli laat zien en dat het zelfs kan helpen bij het opsporen van aandoeningen zoals depressie met biomarkers. Deze methode kan helpen om slaapstoornissen beter te herkennen en te behandelen.

Vooruitblik: het tijdperk van wearables

Als het afgelopen decennium heeft verduidelijkt wat slaap doet, dan zal het volgende mogelijk laten zien hoe we slaap op grote schaal kunnen monitoren. Dresler verwacht dat draagbare technologie het veld ingrijpend zal veranderen. Tot voor kort vereisten slaapstudies nachtelijke labbezoeken, complexe apparatuur en intensieve nachtdiensten van getrainde technici. Steeds vaker maakt hoogwaardige draagbare EEG het mogelijk om duizenden nachten slaap op te nemen in de eigen slaapkamer van deelnemers.

Met opkomende apparaten, waaronder in-ear EEG (waarvoor grote technologiebedrijven al relevante patenten bezitten), denkt Dresler dat miljoenen mensen binnenkort toegang kunnen krijgen tot regelmatige slaapmetingen. Hij waarschuwt echter ook voor een keerzijde: orthosomnia, de neiging om obsessief bezig te zijn met slaapscores. Technologie moet daarom gepaard gaan met duidelijke uitleg en realistische verwachtingen.

Regelmatige slaaptijden zijn belangrijker dan perfecte duur

Ondanks alle technologische vooruitgang benadrukt Dresler één eenvoudig inzicht: regelmaat is belangrijker dan een perfecte slaapduur. Het is normaal om ’s nachts meerdere keren wakker te worden, en een slaapefficiëntie van 85–95% van de tijd die je in bed doorbrengt wordt als gezond beschouwd. ‘Te perfect’ slapen kan zelfs wijzen op slaaptekort. In een wereld die voortdurend streeft naar optimalisatie is Dreslers advies verfrissend nuchter: "Geef prioriteit aan een stabiel slaapritme, want je brein en lichaam zijn daar meer van afhankelijk dan je misschien denkt."

Dit artikel verscheen eerder op Radboud Universiteit.