Besiendershuis omarmd door kunstenaar Frank Havermans

| Door: Thomas Wijsman | |

Van een afstandje kijkt beeldend kunstenaar Frank Havermans toe, terwijl een groep cruisepassagiers voor het Besiendershuis stilstaat. Ze proberen de vinger te leggen achter wat ze zien: het historische pand, ingeklemd tussen twee grote feloranje houten constructies. Hoofden draaien, handen wijzen, voeten doen een stapje achteruit. Gemompel. Dan klinkt zacht: “Wird wohl Kunst sein.” Havermans lacht: “Het kwartje is gevallen”. Precies dat zoekende moment wil hij oproepen.

Als een vis in het water

Het Besiendershuis – oorspronkelijk een patriciërshuis uit circa 1525 in Nederrijnse gotiek – werd later naar verluidt het onderkomen van de besiender (tolheffer) voor de doorvaart over de Waal. Vijf eeuwen stadsgeschiedenis trokken eraan voorbij. Het gebouw leunde ooit tegen een heuvel, kwam later vrij te staan, werd vervolgens omringd door bebouwing en wordt nu prominent uitgelicht. Die historische gelaagdheid sprak Havermans direct aan. Zijn tijdelijke kunstwerk – te zien tot en met oktober – omarmt het kwetsbare historische gebouw en zoekt het contrast op: “Je ziet historie naast het actuele. Broosheid naast stevigheid. Gedempte tinten naast een felle kleur. Ingetogenheid tegenover brutaliteit”.

De opdracht begon eenvoudig: ter ere van het vijfhonderdjarig bestaan moest er een opvallend kunstwerk komen. Drie kunstenaars maakten een schetsontwerp; Havermans werd gekozen. Voor hem voelde het als een natuurlijke match. Hij werkt zelden vanuit een atelier – zijn projecten zijn grootse, assertieve gebaren, ontwikkeld in directe relatie tot een stedelijke omgeving, met haar architectuur en de sporen van de tijd. “Als ik in zo’n context mag werken,” zegt hij, “dan word ik heel erg blij.”

Stad in beweging als uitgangspunt

Voordat Havermans begon te ontwerpen, onderzocht hij de plek grondig. “Oude foto’s, restauratieplannen, kaarten: alles laat zien hoe sterk de omgeving door de tijd heen is veranderd”, legt hij uit. “Waar nu open ruimte is met uitzicht op de Waal, stonden destijds huizen. Waar nu een vlakke straat ligt, glooide een heuvel”. Een restauratie in de jaren veertig, midden in de oorlog, gaf het huis een tweede leven, en de omgeving bleef veranderen. In de jaren zeventig werd de heuvel afgegraven en verdwenen historische panden in de omgeving om plaats te maken voor nieuwbouw.

Die ingrepen vormen voor Havermans geen achtergrond, maar uitgangspunt. De voortdurende verandering van vorm en karakter boeit hem. “Zelfs oude perceelgrenzen zie je terug in tuinmuren. Interessant om te zien hoe een stad zich ontwikkelt, hoe dingen verdwijnen en terugkomen”.

Dialoog tussen oud en nieuw

Het kunstwerk speelt met materiaal en vorm. Havermans liet zich inspireren door houtbouw in middeleeuwse steden, de overgang naar steen en de hernieuwde aandacht voor hout in hedendaagse architectuur. Zijn constructie is strak, hoekig en technisch van karakter – een scherp contrast met de ambachtelijke, mensenhanden-uitstraling van het Besiendershuis.

Dat contrast ziet hij niet als een clash, maar als een visuele dialoog tussen perioden. En er zijn meer contrasten. Zo lijkt de constructie het huis te ondersteunen, maar tegelijkertijd ook uit te dagen. Ze staat niet apart, maar vormt een tijdelijke laag die in combinatie met de middeleeuwse architectuur een boeiende spanning oproept. In die laag voegde Havermans een klein, met plexiglas omgeven platform toe waar de artist in residence in alle openbaarheid kan werken, plus een compact hangend podium dat verwijst naar de bescheiden podiumfunctie van het huis – geïnspireerd op de ‘hangende’ kamers binnen.

Van maquette tot bouwplaats

Het werk ontstond via maquettes, modellen en een‑op‑een papieren tekeningen op de vloer van zijn loods – als patronen in een modeatelier, maar dan reuzengroot. Havermans bouwde veel onderdelen zelf, als een timmerman die een patroon uitzet en laag voor laag opbouwt. “Mijn werken zijn vaak constructies,” zegt hij. “Ik vind het fijn om zelf te bouwen. Dan voel je hoe iets ontstaat.” Wat een maatje te groot was voor zijn loods, bouwde hij in samenwerking met Koos Schaart – een ervaren ambachtsman die onder meer kunstenaars helpt grotere projecten te realiseren.

De installatie was een omvangrijke precisie-operatie. De straat ging dicht, en onder Havermans’ regie werkten kraanmachinisten en constructeurs nauw samen. Elk bevestigingspunt aan de muur werd zorgvuldig bepaald – bouten alleen in de voegen, nooit in baksteen – bij zo’n rijksmonument telt immers elke minieme beschadiging. Tegelijk moet de constructie onder alle omstandigheden veilig blijven staan, ook als het stormt.  

De realisatie kwam tot stand met steun uit de Nijmeegse ondernemerswereld: de bedrijven Cuppens +zn en Gerrits Glas- en Schilderwerken waren enthousiast over het project en sprongen kosteloos bij met schilder- en montagewerk.

Tijdelijkheid biedt ruimte voor vrijheid

De opvallende oranje kleur ontstond uit experimenteren met maquettes en spuitbussen. Havermans koos uiteindelijk voor een tint die modern én historisch aanvoelt. “Historisch verwijst de kleur naar de rood‑oranje dakpannen die vroeger het stadsbeeld bepaalden, en naar de warme tinten in zuidelijke steden”, zegt hij. Met wat fantasie kun je het ook zien als een intensivering van de baksteenkleur. Het resultaat is een markante omlijsting van het Besiendershuis. Niet per se oogstrelend, maar intrigerend is het zeker. 

De tijdelijkheid gaf ruimte om te experimenteren en het monument voor even een ander smoel te geven zonder het blijvend te veranderen. Gemeente en Rijksdienst reageerden positief, juist omdat het werk niet permanent is. 

Wat Havermans hoopt dat mensen meenemen

Dagelijks krijgt het Besiendershuis heel wat bekijks. Passanten wandelen vanaf hun cruiseschip, anderen fietsen langs. Ze kijken omhoog, stoppen even, maken selfies. Hoe hoopt Frans Havermans dat ze reageren? “Dat ze in elk geval even blijven staan om te kijken, en dat ze zich afvragen wat dit op deze plek te betekenen heeft. Maar vooral dat er iets in hun hoofd in beweging komt. En wat ze dan thuis zeggen? "Jongens, wat ik nou toch in Nijmegen gezien heb…!’”  

Van donderdag t/m zondag om 12.00 – 17.00 kun je de tentoonstelling bekijken in het Besiendershuis aan de Steenstraat, 266511 TV Nijmegen. Meer informatie over het Besiendershuis en het kunstwerk vind je op besiendershuis.nl. 

 

Fotograaf: Henk Beenen

Dit vind je misschien ook leuk...

Deze website gebruikt cookies

Deze website maakt gebruik van cookies (Functioneel, Analytisch, Marketing) die noodzakelijk zijn om de website zo goed mogelijk te laten functioneren. Door op accepteren te klikken, geef je aan hiermee akkoord te gaan.